Aaditya L-1 कसे काम करनार

आपल्यापैकी बऱ्याच लोकांचा असा समज झाला आहे की इसरो ने जसे चंद्रयान ३ चंद्रावर उतरवले तसेच आता सूर्यावरही यान उतरणार आहे किंवा तिथे जाणार आहे, परंतु तसे अजिबात नाही. 

आदित्य एल १ हे यान म्हणजे एक प्रकारचा सायन्स ओब्सेर्व्हेटोरी टेलिस्कोप आहे यात अनेक प्रकारची वैज्ञानिक उपकरणे बसवली गेली आहेत,

जी सूर्याच्या वातावरणाचा, सौर ज्वाळा, सौर वारे, सूर्याचे विदुत चुंबकीय क्षेत्र आणि एकूण सूर्याच्या संबंधी जितकी वैज्ञानिक माहिती आता उपलब्ध आहे त्याची अचूकता आणखी वाढवण्यासाठी काम करतील. 

सूर्य ते पृथ्वी अंतर हे अंदाजे १५० दशलक्ष किलोमीटर इतके आहे आणि आदित्य एल १ यान हे पृथ्वीपासून केवळ १.५ दशलक्ष किलोमीटरवर जाऊन त्या कक्षेतच फिरत राहणार आहे. (See Diagram)

याचा अर्थ आदित्य एल १ यान हे सूर्य ते पृथ्वी अंतराच्या केवळ १ % अंतरावरच जाणार आहे, त्यामुळे ते सूर्यावर जाणार आहे किंवा सूर्याच्या जवळ जाणार आहे असे सर्व दावे / बातम्या चुकीच्या आहेत. 

पृथ्वीचे आणि सूर्याचे गुरुत्वाकर्षण बल जिथे एकमेकांच्या विरोधात कॅन्सल आउट किंवा ऍव्हरेज केल्यासारखे होते त्या कक्षेला लाग्रांज पॉइंट्स असे नाव आहे.

जे एकूण ५ ठिकाणीआहेत.

त्यातील सूर्य आणि पृथ्वी च्या सरळ रेषेत असलेल्या L1 नावाच्या लाग्रांज पॉईंट च्या भोवती आदित्य एल १ यान जाऊन त्या बिंदू भोवतीच फिरत राहणार आहे.

यानाची पुढील बाजू सतत सूर्याच्या दिशेत असेल जी सूर्याचे अध्ययन करेल आणि मागील बाजू सतत पृथ्वीच्या दिशेत असेल जी संदेशवहन करेल.

L1 हा बिंदू सारखा जरी असला तरी तो पृथ्वी जसजशी सूर्याभोवती फिरताना कक्षेत पुढे सरकत राहील तसा L1 बिंदू आणि तेथील यान सुद्धा त्याच कक्षेत सूर्याभोवती फिरत राहील. (Black dashed line)

 *L1 बिंदूच का निवडला ?* 

L1 याच ठिकाणी यान का ठेवले तर तिथे सूर्याचे गुरुत्वाकर्षण बल आणि पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण बल एकमेकांच्या विरोधात कॅन्सल आऊट किंवा ऍव्हरेज केल्यासारखे होते आणि परिणामी यानाला कमीत कमी इंधन वापरून कक्षेत फिरत ठेवता येते. 

अवकाशात एखाद्या दीर्घकालीन ऑब्सर्व्हेशन मिशन साठी ह्या वेगवेगळ्या लाग्रांज पॉईंट कक्षांचा वापर करतात आणि तसे वैज्ञानिक उपकरण दुर्बिणी असलेले सॅटेलाईट त्या कक्षेत नेऊन स्थापित करतात. 

आदित्य एल १ सारखेच सूर्याचे अध्ययन करणारे नासा चे Solar and Heliospheric Observatory (SOHO) सोहो दुर्बीण ही १९९५ पासून L1 पॉईंट कक्षेत अजूनही फिरत आहे जिथे आदित्य एल १ (Aditya L1 at L1 point) जाणार आहे. 

उदाहरण - समजा एखादी टेकडी आहे ज्याच्या डाव्या बाजूला सूर्य आहे आणि उजव्या बाजूला पृथ्वी आहे, आपण एखादे वाहन किंवा सायकल घेऊन पृथ्वी असलेल्या डाव्या बाजूने सुरुवात करून सूर्य असलेल्या उजव्या बाजूस टेकडी चढून जायला लागलो तर आगोदर पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण आपल्याला उजवीकडे खेचत राहील आणि टेकडीचा मध्य पार झाल्यावर डावीकडील सूर्याचे गुरुत्वाकर्षण आपल्याला डावीकडे खेचायला लागेल, 

त्यामुळे मध्य भागी अशी एक जागा असेल जिथे डाव्या आणि उजव्या बाजूने असलेला खेचण्याचा परिणाम समान झाल्याने तो जवळपास शून्य होईल ती जागा म्हणजे लाग्रांज पॉईंट आहे असे म्हणता येईल. 

नासा ची सध्याची जेम्स वेब दुर्बीण (James Webb Space Telescope - JWST at L2 point) ही लाग्रांज पॉईंट एल २ भोवती फिरत आहे जी सतत बाह्य अवकाशाच्या दिशेत बघत असून तिची मागची बाजू नेहेमी पृथ्वीच्या दिशेत आहे. त्यामुळे आदित्य एल १ यान आणि जेम्स वेब दुर्बीण या दोन्ही परस्पर विरोधी दिशेत दोन विरुद्ध लाग्रांज पॉइंट जवळ स्थित आहेत हे लक्षात घ्या. 

L1 बिंदू पर्यन्त जायला यानाला सुमारे १.५ दशलक्ष किलोमीटर अंतर पार करावे लागेल त्यासाठी अंदाजे १२८ दिवस लागतील असे सध्याचे अनुमान आहे. 

म्हणजे आज रॉकेट द्वारे सोडलेले आदित्य एल १ हे यान १२ जानेवारी २०२४ रोजी त्या L1 लाग्रांज बिंदू जवळ पोहोचेल असा अंदाज आहे. 

त्यामुळे यान पृथ्वीच्याच जवळ राहून सूर्याचा अभ्यास करेल, सूर्यावर किंवा त्याच्या जवळपासच्या कक्षेतही जाणार नाही .