roket & sattelite

*सॅटेलाईट सोडणारे रॉकेट कसे असते ?* 

(Structure of Rocket)

     सॅटेलाईटला अवकाशात त्या उंचीवर घेऊन जाणारे रॉकेट कसे असते ?

इथे दाखवलेले रॉकेट हे इसरो चे PSLV म्हणजे पोलर सॅटेलाईट लाँच वेहीकल प्रकारात ले आहे. 

पोलर सॅटेलाईट म्हणजे पृथ्वीच्या ध्रुवीय कक्षेत फिरणारे सॅटेलाईट .

सध्याची असलेली रॉकेट मुख्यत्वाने २ कारणासाठी वापरली जातात,

१] उपग्रह / सामान अवकाशात घेऊन जाण्यासाठी 

२] माणसांना अवकाशात स्पेस स्टेशन वर घेऊन जाण्यासाठी 

या रॉकेट मध्ये मुख्य ३ भाग असतात, 

 *१] लाँच पॅड (Launch pad)* 

या टॉवर सारख्या दिसणाऱ्या बिल्डिंग वर विविध आधाराने रॉकेट ला उभे केलेले असते. 

रॉकेट मध्ये विविध भाग एकावर एक जोडणे, त्यांची तपासणी करणे, इंधन भरणे ही सगळी कामे लाँच पॅड वर चढून केली जातात. 

लाँच पॅड च्या विविध मजल्यावर जाण्यासाठी छोटी लिफ्ट/शिडी लावलेली असते. 

खराब हवामानात आकाशातून विज पडून रॉकेट ला नुकसान होऊ नये म्हणून लाँच पॅड च्या सर्वात वरती मोठी तार लावलेली असते जी जमिनीवर नेऊन अर्थिंग करून लाँच पॅड आणि रॉकेट ला वीज पडण्यापासून सुरक्षित ठेवते. 

 *२] इंधन कक्ष (Fuel tanks)* 

यात खालच्या भागात सॉलीड (घन/पावडर सारखे दिसणारे) इंधन वापरले जाते, जे कमी वेळात जळून जास्त ऊर्जा निर्माण करते ज्यामुळे सुरवातीला आवश्यक असणारी प्रचंड धक्का शक्ती (Upward lift force) रॉकेट ला मिळते. 

काही मिनिट जाळल्यावर यातील इंधन संपते तेंव्हा दुसरी द्रव (लिक्विड) इंधन असलेली टाकी मधून इंधन जळायला सुरु होते. 

पहीली रिकामी झालेली टाकी वेगळी होऊन समुद्रात पडते. 

दुसऱ्या द्रव इंधनाच्या अधिक काळ जळण्याने रॉकेट ठरावीक गतीने जास्त उंचीवर जायला मदत होते.

द्रव इंधन टाकी असलेला भाग सुद्धा इंधन संपल्यावर रॉकेट पासून वेगळा होतो. 

 *३] पेलोड (Payload)* 

पेलोड म्हणजे अशी वस्तू जी रॉकेट मधून अवकाशात न्यायची आहे. वर सांगितल्या प्रमाणे पेलोड हे उपग्रह किंवा सामान असू शकते किंवा माणसांना अवकाशात इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन वर घेऊन जाण्यासाठी सुद्धा असू शकते. 

योग्य उंची गाठल्यावर रॉकेट चा वरचा भाग उघडला जातो आणि त्यात असलेले उपग्रह बाहेर अवकाशात ढकलले जातात. पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षण बल आणि उपग्रहाचा बाहेरच्या दिशेने जाण्याचा वेग यांच्या परस्पर संतुलनातून उपग्रह स्थिर कक्षेत पृथ्वीच्या भोवती फिरायला लागतो आणि त्याचे काम करू लागतो. 

माणसांना रॉकेट मध्ये घेऊन जायचे असेल तर जो भाग उपग्रह ठेवण्यासाठी वापरला आहे तिथे उपग्रहाच्या ऐवजी वेगळा केबिन बनवला जातो ज्यात माणसांना राहण्याची शास घेण्याच्या ऑक्सिजन ची सोय केलेली असते. लाँच पॅड वर चढून माणसांना रॉकेट च्या वरच्या भागातील केबिन कक्षात बसवले जाते. 

अशा प्रकारे सर्व रॉकेट जोडून तयार झाल्यावर काही तास अगोदर याची टेक्निशियन लोकांकडून निरीक्षण चाचणी होते.

नंतर सर्व टेक्निशियन लोक हे काही किलोमीटर लोक दूर असलेल्या नियंत्रण कक्षात (Launch control tower) जातात आणि तिथे असलेल्या कंट्रोल सिस्टीम वापरून रॉकेट चे काउंट डाऊन सुरु होते आणि शेवटी रॉकेट उडते. 

सध्या इसरो कडे PSLV (पोलर सॅटेलाईट लाँच वेहिकल), GSLV (जिओ सिंक्रोनस सॅटेलाईट लाँच वेहिकल) अशी मुख्य २ प्रकारची रॉकेट आहेत. 

अजून काही नवीन प्रकारची रॉकेट सुद्धा इसरो बनवत आहे.