layago India

हिंगोलीत २०३०पर्यंत उभारणार 'लायगो इंडिया' वेधशाळा; असा असेल प्रकल्प...

Pune News : गेल्या महिन्यात अमेरिकेतील ‘लायगो’च्या शिष्टमंडळाने केंद्रीय विज्ञान-तंत्रज्ञान सचिवांची भेट घेऊन प्रकल्पाला पुन्हा चालना देण्याची विनंती केली होती.

मयुरेश प्रभुणे, पुणे : गुरुत्वीय लहरींच्या अभ्यासासाठी प्रस्तावित असलेल्या भारतातील ‘लेझर इंटरफेरोमीटर ग्रॅव्हिटेशनल वेव्ह ऑब्झर्वेटरी’ (लायगो इंडिया) या खगोलशास्त्रीय महाप्रकल्पाला केंद्रीय मंत्रीमंडळाने अंतिम मंजुरी दिली. महाराष्ट्रातील हिंगोली जिल्ह्यातील औंढ्या नागनाथजवळ तब्बल २६०० कोटी रुपये खर्चून सन २०३०पर्यंत ही वेधशाळा बांधण्यात येणार आहे. गुरुत्वीय लहरींच्या जागतिक पातळीवर सुरू असलेल्या संशोधनास चालना मिळतानाच भारतातही अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाची निर्मिती ‘लायगो इंडिया’मुळे शक्य होणार आहे.

ADV- मेगा फॅशन डे -किमान ६०% सूटसह घड्याळे आणि स्मार्ट घड्याळे मिळवा

अमेरिकेतील ‘लायगो’च्या जुळ्या वेधशाळांनी लावलेल्या गुरुत्वीय लहरींच्या पहिल्या शोधानंतर भारतात तिसरी वेधशाळा उभारण्यासाठी केंद्र सरकारने २०१६ मध्ये तत्त्वतः मंजुरी दिली होती. प्रकल्पाच्या नियोजनासाठी अणुऊर्जा आयोग आणि विज्ञान तंत्रज्ञान मंत्रालयाच्या विविध संस्थांमार्फत प्राथमिक निधीही उपलब्ध झाला. त्यातून गुरुत्वीय लहरींच्या वेधशाळेसाठी आवश्यक यंत्रणांची प्रारूपे तयार झाली. हिंगोली जिल्ह्यातील औंढ्या नागनाथजवळील १७४ एकर जागा महाप्रकल्पासाठी अधिग्रहित करून प्रशासकीय इमारतही उभी राहिली. मात्र, सन २०२० मध्ये आलेल्या करोनामुळे प्रकल्पाची अंतिम मंजुरी लांबत गेली. गुरुवारी झालेल्या केंद्रीय मंत्रीमंडळाच्या बैठकीत लायगो इंडियाच्या उभारणीसाठी २६०० कोटी रुपयांच्या खर्चाला मंजुरी देण्यात आली.

‘दशकाच्या प्रयत्नानंतर यश’

‘लायगो इंडिया’ प्रकल्पात महत्त्वाची भूमिका निभावणारे रामन रिसर्च सेंटरचे संचालक प्रा. तरुण सौरदीप म्हणाले, ‘भारतीय शास्त्रज्ञांच्या एका दशकाच्या प्रयत्नांना आज यश आल्याचा आनंद वाटतो. गुरुत्वीय लहरींच्या अभ्यासात सुरुवातीपासूनच भारताचा महत्त्वाचा सहभाग राहिला आहे. २०१७ च्या नोबेल विजेत्या संशोधनातही भारतातील अनेक शास्त्रज्ञ सहभागी होते. देशात गुरुत्वीय लहरींची अत्याधुनिक वेधशाळा उभारण्याची संधी संशोधन संस्थांप्रमाणेच उद्योगांनाही मिळणार आहे.’

बागेश्वर बाबाविरोधात जितेंद्र आव्हाडांचं अनोखं आंदोलन; प्रतिशिर्डीला जाऊन साईबाबांची आरती केली

... असा असेल ‘लायगो इंडिया’ प्रकल्प

- अमेरिकेतील लायगोच्या दोन वेधशाळांनंतर तिसरी वेधशाळा उभारण्यासाठी पृथ्वीवर अमेरिकेच्या विरुद्ध बाजूस असणाऱ्या भारताची निवड करण्यात आली.

- वेधशाळेसाठी निश्चित करण्यात आलेली औंढ्या नागनाथजवळील जागा अमेरिकेतील जागांपेक्षा दहा पटींनी अधिक स्थिर (हादऱ्यांचे प्रमाण) आहे.

- अतिदूर अवकाशातील ब्लॅकहोल, न्यूट्रॉन तारे यांच्या संमीलनातून अवकाश आणि काळाच्या पटलावर निर्माण झालेल्या तरंगांचा (गुरुत्वीय लहरी) वेध घेण्याचे काम वेधशाळा करील.

- पुण्यातील इंटर युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर ॲस्ट्रोनॉमी अँड ॲस्ट्रोफिजिक्स (आयुका), इन्स्टिट्यूट ऑफ प्लाझ्मा रिसर्च (गांधीनगर) आणि राजा रामण्णा सेंटर फॉर ॲडव्हान्स टेक्नॉलॉजी (इंदौर) या संस्थांच्या पुढाकाराने चार किलोमीटर लांबीचे दोन बोगदे (टनेल) असणारी वेधशाळा उभारण्यात येईल.